तल्लो पेट दुख्ने समस्या

 डा. सुमनराज ताम्राकार

 स्त्री तथा प्रसूति रोग विशेषज्ञ

 नर्सिङ विषयको प्रमाणपत्र तहमा अध्ययनरत रमिलाको एक्कासि तल्लो पेट दुख्न थालेपछि उनलाई साथीहरुले अस्पतालको आकस्मिक कक्षमा ल्याइपुर्‍याए । आवश्यक जाँच गरेर पीडा कम गर्ने इन्जेक्सन दिएपछि उनले निकै आराम महसुस गरिन् ।

किशोरी अवस्थामा पुगेकाहरुमध्ये करिब १० प्रतिशतमा तल्लो पेट दुख्ने समस्या हुन्छ । महिनावारीका समयमा तल्लो पेटमा कडा  पीडा हुने यस समस्यालाई डिस्मेनोरिया पनि भनिन्छ । डिस्मेनोरिया अर्थात् पीडादायी महिनावारी महिनावारीका बेला कुनै कारणविना -प्राथमिक) र कारक तत्त्वसहितको -सेकेन्डरी) गरी दर्ुइ प्रकारको हुन्छ । यो समस्याका कारण कतिपय किशोरी वा महिलाले प्रत्येक महिना अनाहकमा शारीरिक तथा मानसिक तनाव बेहोर्न बाध्य हुनर्ुपर्छ ।

चिकित्साशास्त्रको भाषामा महिनावारीको बेला तल्लो पेट दुख्ने समस्यालाई डिस्मेनोरिया भनिन्छ । यसले व्यावहारिक रुपमा किशोरी वा महिलाको दैनिक क्रियाकलापमा असर पुग्ने गरी हुने पीडादायी महिनावारीलाई बुझाउँछ ।

नेपालको पर्रि्रेक्ष्यमा किशोरी तथा सम्भ्रान्त परिवारका महिलाहरुमा ढिलो विवाह गर्ने तथा कम बच्चा पाउने कारण व्यापकरुपमा यो समस्या हुने गरेको छ ।  यो समस्या गाउँघर तथा दर्ुगम क्षेत्रका किशोरी तथा महिलाहरुलाई पनि हुने गर्छ तर  स्वास्थ्य चेतनाको अभावमा तथा स्वास्थ्यजाँच एवम् उपचारका लागि प्रकाशमा नआउने भएकाले वास्तविक रुपमा पीडितहरुको संख्या सोचेभन्दा निकै धेरै छ ।

प्राथमिक प्रकारको डिस्मेनोरिया

यसप्रकारको डिस्मेनोरियामा जननेन्द्रियमा स्पष्टरुपमा कुनै समस्या देखिंंदैन । करिब ५ देखि १० प्रतिशत किशोरी वा महिलाहरुमा यस्ता खाले डिस्मेनोरिया हुन्छ । पिल्स चक्की तथा ब्रुफेन, एस्पिरिनजस्ता कतिपय पीडा कम गर्ने औषधिको प्रचलनपछि यस्ता खाले डिस्मेनोरियामा उल्लेखनीय रुपमा कमी

आएको छ ।

प्रायः किशोरी अवस्थामा हुने, डिम्ब निस्कने खालको महिनावारीसँग सम्बन्धित प्राथमिक प्रकारको डिस्मेनोरियामा सानो पेट दुख्न सुरु हुनुको कारण वास्तविक रुपमा थाहा हुन सकेको छैन । गर्भावस्था तथा सुत्केरी भएपछि निराकरण हुने यस्ता खाले डिस्मेनोरिया अनियमित प्रकारको पाठेघरको खुम्च्याइ तथा पाठेघरमा अक्सिजन अभाव हुनाले हुने गरेको विश्वास गरिएको छ ।

किशोरी अवस्थामा हुने मानसिक तनाव, चिन्ता एवम् पीडा खप्न सक्ने क्षमतामा कमीका साथै पाठेघरको मुख साँगुरिने, जन्मजातरुपमा पाठेघरमा हुने खराबी, महिनावारीको बेलामा अत्यधिक मात्रामा भ्यासोप्रेसिन -पाठेघर खुम्च्याइलाई बढाउने रासायनिक पदार्थ) तथा प्रोस्टाग्लान्डिन

-पाठेघरको मध्यम तहमा रक्तसञ्चार घटाउने रासायानिक पदार्थ) को उत्पादनले गर्दा प्राथमिक प्रकारको डिस्मेनोरिया हुन्छ ।

महिनावारी सुरु भएको २ वर्षम्म यस्ता खाले डिस्मेनोरिया हुन सक्छ । प्रभावित किशोरीकी आमा तथा दिदीलाई पनि यस्तै समस्या भएको हुन सक्छ । यो समस्या सम्भ्रान्त परिवारक महिलामा बढ्ता देखिन्छ ।

प्राथमिक प्रकारको डिस्मेनोरिया महिनावारी सुरु हुनु केही घण्टाअगाडिदेखि वा महिनावारीको सुरुआतसँगै सानो पेट दुख्ने कार्य सुरु भई २४ घण्टासम्म रहन सक्छ । तल्लो पेटमा केन्द्रित हुने यस्तो पीडा ढाडतिर वा भित्री त्रि्रातिर र्सन सक्छ । पीडासँगै वाकवाकी लाग्ने, उल्टी हुने, थकान महसुस हुने, टाउको दुख्ने हुन सक्छ । तर पेट वा जननेन्द्रियको आन्तरिक जाँचमा त्यस्तो कुनै खराबी भने भेटिंदैन ।

प्राथमिक प्रकारको उपचारको लागि किशोरीको स्वास्थ्यस्थिति सुधार्न पोषिलो खानेकुरामा ध्यान दिनुका साथै पीडा हुनुको कारण प्रस्ट्याउने, ढाडस दिनेलगायत मानसिक टेवा दिनर्ुपर्छ । यस्तो बेला खेलकुद, टेलिभिजन, योगलगायतका आफ्नो रुचिकर कार्यमा सँलग्न हुनर्ुपर्छ । नियमित रुपमा दिसा गरी तल्लो आन्द्रा खाली राख्नर्ुपर्छ । यसका साथै निकै पीडा हुँदा चिकित्सकको परामर्शमा पीडा कम हुने औषधिहरु प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

अविवाहितबाहेक -परिवार नियोजन चाहने) लाई पीडा कम हुने औषधिबाट पनि सुधार नभएकोमा पिल्स चक्की प्रयोग गर्न सकिन्छ । तर कसै-कसैलाई पाठेघरको मुख फुकाउने तथा स्नायु प्रणालीलाई निष्त्रिmय बनाउने सामान्य शल्यक्रियाको जरुरत पनि पर्न सक्छ ।

सेकेन्डरी प्रकारको डिस्मेनोरिया

यस प्रकारको डिस्मेनोरियामा जननेन्द्रियमा उत्पन्न भएको समस्याको कारण पीडादायी महिनावारी हुन्छ । महिनावारीअगाडि जननेन्द्रिय -पुट्ठाभित्रको प्रजनन अंग) हरुमा रक्तसञ्चार बढ्नाले यी अंगहरुमा तनाव बढ्छ र पीडा

महसुस हुन्छ ।

जर्ीण्ा प्रकारको जननेन्द्रियसम्बन्धी संक्रमण, सानो पेटवरिपरि रगत जम्ने समस्या -इन्डोमेटि्रओसिस), उमेर पुगेका महिलामा पाठेघर समग्रमा बढ्ने स्थिति -एडेनोमायोसिस), पाठेघरमा मासु पलाउने समस्या -फाइब्रोइड), पाठेघरको भित्री तहबाट मासु झोलिने समस्या -पोलिप) तथा पाठेघरमा राखेको कपर टीका कारण यस्तो खाले डिस्मेनोरिया हुन्छ ।

यस्तो प्रकारको डिस्मेनोरिया भएका महिलाको उमेर करिब ३० वर्षनाघेको र बच्चा पाइसकेको हुने गरेको पाइएको छ ।  यस्तो खालको पीडा तल्लो पेट र ढाडमा हुन्छ । प्रायः महिनावारी सुरु हुनु ३ देखि ५ दिनअगाडि पेट दुख्न सुरु भई महिनावारीमा रगतको बहावसँगै पीडा कम हुन्छ । पीडाको सुरुआत तथा अवधि पीडाको कारक तत्त्वमा भर पर्छ ।

वाकवाकी लाग्ने, टाउको दुख्नेजस्ता अन्य लक्षण हुँदैनन् । तर पीडादायी महिनावारी हुनुको अन्तरनिहित कारण जस्तै कि इन्डोमेटि्रओसिस, एडेनोमायोसिस, फाइब्रोइड पोलिप आदिका छुट्टै लक्षणहरु भने देखा पर्छन् । पेट तथा जननेन्द्रियको आन्तरिक परीक्षण एवम् अल्ट्रासाउन्ड, ल्याप्रोस्कोपीलगायतका विशेष खाले परीक्षणहरुबाट कारक तत्त्व निक्र्योल गर्न सकिन्छ ।

सेकेन्डरी प्रकारको डिस्मेनोरियाको निराकरणका लागि कारक तत्त्वलाई लक्षित गरी उपचार गनर्ुपर्छ । अधिकांश समस्यालाई शल्यक्रियाको जरुरत परे पनि समस्याको गम्भीरता, प्रताडित व्यक्तिको उमेर तथा बच्चा पाउने चाहनाअनुसार उपचारको छनोटमा भिन्नता आउँछ । शल्यक्रिया नगरुन्जेल वा शल्यक्रिया गर्ने उपयुक्त समय पर्खुन्जेल औषधि सेवनबाट पनि यस्तो खाले डिस्मेनोरियालाई नियन्त्रणमा राख्न सकिन्छ ।

घरेलु उपचार

महिनावारीको बेला तल्लो पेट दुख्ने समस्या -डिस्मेनोरिया) बाट छुटकारा पाउन कतिपय घरेलु उपायहरु अपनाउन सकिन्छ । तल्लो पेटको कडा मांसपेशी नरम बनाउन हलुका तरिकाले मालिस गर्न सकिन्छ । तल्लो पेट वा ढाडमा सेक्न तातोपानीलाई रबरको थैली वा शिशाको बोतलमा राखेर वा बाक्लो कपडा तातोपानीमा भिजाएर प्रयोग गर्न सकिन्छ । अदुवा-पानी तताएर पिए पनि आराम मिल्न सक्छ । 

आफ्नो दैनिक क्रियाकलाप जारी राख्नाले एवम् व्यायाम र घुमफिर गरेमा ध्यान अन्यत्र मोडिने हुनाले यसो गर्दा पनि फाइदै पुग्छ । यतिले पनि आराम नपुगे नजिकको स्वास्थ्यकर्मी वा चिकित्सकसँग परामर्श गर्नुपर्छ ।  

डिम्ब निष्कासनमा हुने पीडा

 डिम्ब निष्कासनका बेला हुने पीडालाई  मिट्टलर्समर्ज सिन्ड्रोम पनि भनिन्छ । यो धेरै महिलाले प्रायः भोग्ने गरेको समस्या हो । यस्तो पीडा महिनावारीको मध्यताका देखा पर्छ । नाइटोमुनि वा तल्लो पेटको दायाँ वा बायाँतिर हुने यो पीडा १२ घण्टाभन्दा लामो समयसम्म रहँदैन । मिट्टलर्समर्ज सिन्ड्रोमसँगै योनिबाट हल्का रक्तश्राव र अत्यधिक योनिश्राव हुन सक्छ । यसो हुनुको कारण भने प्रस्ट छैन । डिम्बभित्र अत्यधिक चाप बढ्नाले पेटका भित्रीे झिल्लीमा चिडचिडाहट एवम् डिम्बवाहिनी नली तथा पाठेघरको खुम्च्याइको कारणले यस्तो पीडा भएको विश्वास गरिन्छ । ढाडस तथा पीडा घटाउने सामान्य औषधिबाट यो पीडा कम गर्न सकिन्छ ।