मेरुदण्डको चोट र यौनजीवन    डा. राजेन्द्र भद्रा मिलन बीए अन्तिम वर्षा पढ्दै गरेका छात्र हुन् । साथीभाइको जस्तै उनलाई पनि शक्तिशाली मोटरसाइकलमा बेस्सरी हुइँकिने रहर थियो । आमाले सचेत गराउँदागराउँदै पनि उनले वेगले मोटरसाइकल चलाउन थाले । परिणामस्वरुप उनी एक दिन दर्ुघटनाको सिकार भए । चिकित्सकका अनुसार उनको ढाडमा गहिरो चोट लागेको छ र शरीरको तल्लो भाग अब शायदै चल्न सक्छ । राति दीपिकालाई उनको घर पुर्‍याएर र्फकंदा वेगले मोटरसाइकल हाँक्दै गरेको मिलन सम्भिmन्छन् तर त्यसपछि केही याद छैन । एकैचोटि उनले आफूलाई अस्पतालमा पाए । आज कलेजका साथीहरू मिलनलाई भेट्न आए । त्यसमा दीपिका पनि थिइन् । त्यसैले मिलनलाई खुशी लाग्यो । तर दीपिकाचाहिँ यस दर्ुघटनाका बाबजुद मिलनको शारीरिक स्थितिलाई वास्ता नै नगरी प्रणयसम्बन्धलाई निरन्तरता दिने कुरा गरिरहेकी छन् । यो दर्ुघटनाको गम्भीर असरबारे दीपिकालाई कत्तिको थाहा छ, मिलनलाई थाहा छैन ।

  मिलनले पनि यसको गम्भीरता भर्खरै बुझन थालेका छन् । खुट्टा नचल्ने भएर ह्वील चेयरमा थल्लिएको मात्रै होइन, उनलाई आफ्नो यौना·को र्स्पर्शमा फरक परेको पनि थाहा छ र दिसा-पिसाब फुस्कने कुराले सताएको छ । यी सब कसरी दीपिकालाई बताउने भन्ने कुरा सोच्न पनि उनी सक्दैनन् । साथै उनलाई  आफ्नो यौनजीवन नै समाप्त भएको कुराले पनि एकदमै पिरोलेको छ ।

मानिस विभिन्न दुघटनामा परिरहन्छ, रुखबाट लडेर होस् वा सवारीसाधन दर्ुघटना होस्, कतिपय स्थितिमा मेरुदण्डमा गम्भीर असर पर्न सक्छ । धेरैजसो स्थितिमा पर्याप्त सावधानी नअपनाउनु नै मुख्य कुरा हो । सवारीसाधनको बढ्दो प्रयोगसँग दर्ुघटना पनि हुने गर्दछ । त्यसमा पनि राम्ररी नियम पालना नगरी असावधानीपर्ूवक सवारीसाधनको प्रयोग गर्दा कतिपयको मृत्यु नै हुने गरेको छ भने कतिपयले अ·भ· भई बस्नुपरेको हुन्छ ।

यौनिकता हाम्रो जीवनको अभिन्न भाग हो । उमेर, लि·, अनि शारीरिक क्षमतामा जेसुकै स्थिति भए पनि व्यक्तिलाई अयौनिक भन्न मिल्दैन । मेरुदण्डको गम्भीर चोट लाग्दा यौनजीवनमा गम्भीर प्रकृतिको प्रभाव पर्छ तर यसले व्यक्तिको सबै यौनेच्छा वा यौनिकतालाई समाप्त पार्न सक्दैन । त्यसैले उनीहरूलाई ँअयौनिक वस्तु’ जस्तो व्यवहार गरिनुहुँदैन । उनीहरूको यौनिकताको पनि आदर गरिनुपर्छ । यौनिकताका जैविक, सामाजिक, सांस्कृतिक, नैतिक र मानसिक पक्षहरू हुन्छन् । सामान्य अवस्थामा नै बोल्न असजिलो हुने समाजमा शारीरिक अक्षमता भएका व्यक्तिका यौन आवश्यकताका बारेमा शायदै कुराकानी हुन्छ ।

यौनजीवनमा पर्ने असर

यौनउत्तेजनाको लागि शारीरिक र हर्मोनहरूको भूमिकाजस्तै मानसिक पक्षको पनि महत्त्वपर्ण स्थान हुन्छ । साथै यी सबै कुरामा समन्वय हुनु पनि आवश्यक हुन्छ । स्नायु प्रणालीले यसमा महत्त्वपर्ण भूमिका खेल्छ र मेरुदण्डमा भएका स्नायुहरूबाट नै विभिन्न सन्देशहरू आवतजावत हुन्छन् । लिग उत्तेजित हुनलाई यही मेरुदण्डको प्यारासिम्प्याथेटिक (Sympathetic)स्नायुहरूले सन्देश प्रवाह गर्न मद्दत गर्छन् । यसले यौना·मा उत्तेजनाको बेलामा रस आउने कुरामा पनि मद्दत गर्दछ । वीय स्खलनको लागि सिम्प्याथेटिक  ( Sympathetic )स्नायुको भूमिका रहन्छ । यसैका मद्दतले आन्तरिक यौनाग तथा मांसपेशी संकुचन हुने तथा खुल्ने कुरालाई पनि नियन्त्रण गर्छ । मेरुदण्डमा नै चोट लाग्दा, मतिष्क तथा अगहरूबाट सन्देश आवतजावत गर्न बाधा पुग्छ ।

मेरुदण्डमा चोट लागेर स्नायु प्रणालीमा खराबी आयो भने यसको दीघकालीन रुपमा यौनजीवनमा असर पर्न सक्छ । यहाँ  मेरुदण्डमा चोट भनेर स्पानइल कर्ड इन्जुरी (Spinal Cord injury ) का बारेमा कुरा गरिदै छ । मेरुदण्डमा चोट कहाँनिर लाग्यो  र यसको गहिराइ कति हो, त्यसको आधारमा पछि पर्ने असर फरक हुन्छ । यदि मेरुदण्डमा लागेको चोटले पर्णरुपमा स्नायु प्रणालीलाई प्रभाव पारेको छ भने त्यसैअनुरुप यौनसम्बन्धी असरहरू देखिन्छन् ।

मेरुदण्डमा चोट लागेपछि पुरुष वा महिलाको यौना·मा कुनै संवेदनशीलता नै नहुन सक्छ र र्स्पर्शको प्रभाव नहुन सक्छ । पर्ण प्रकारको क्षति भएको स्थितिमा पनि मानसिक र शारीरिक रुपमा समस्या आउन सक्छ ।

मेरुदण्डको टी १० (T 10) भन्दा माथि चोट लागेका व्यक्तिहरूमा लि·को र्स्पर्श गर्दा स्वतः केही अनियन्त्रित रुपमा लिग उत्तेजना हुन सक्छ । मेरुदण्डको तल्लो भागमा यो र्स्पर्शको सन्देश मस्तिष्कबाट स्वतन्त्ररुपमा काम गर्न सक्छ । यौनसर्म्पर्कको बेलामा सजिलो हुने भए पनि अन्य स्थितिमा असजिलो हुन सक्छ । चोट टी १० भन्दा तल भएमा र्स्पर्शले आफंै हुने रिप\mलेक्स इरेक्सन -चभाभिह भचभअतष्यल) सम्भव हुँदैन तर पर्णरुपमा मानसिक रुपमा -यौनसम्बन्धी सोच र यौनपरिकल्पना)ले लि·मा केही उत्तेजना आउन सक्छ । योनिको रसिलोपनमा पनि परिवर्तन आउन सक्छ । यौनउत्तेजनाको बेलामा पनि योनिमा रस नआउन सक्छ  । अनि र्स्पर्श गर्दा पनि केही फरक अनुभव हुन सक्छ । वर्ीय स्खलनमा केही फरक हुन सक्छ ।

अपर्ण किसिमको चोट छ भने ठयाक्कै यस्तो होला भन्न गाह्रो हुन्छ । तर यदि व्यक्तिले दिसा-पिसाबलाई राम्ररी नियन्त्रण गर्न सक्छ भने यौनकार्य पनि सामान्य हुने आशा धेरै गर्न सकिन्छ ।

महिलाहरूमा यौनचाहना परिवर्तन हुने, योनिरस आउने क्षमतामा परिवर्तन हुने र यौनसर्म्पर्क गर्दा केही असजिलो हुनेजस्ता परिवर्तन हुने गर्छन् । यौन चरमसुख प्राप्त हुन निकै गाह्रो वा प्रायः असम्भव नै हुन सक्छ । हर्मोनको कार्यप्रणालीमा कुनै प्रभाव परेको छैन भने यस्तो स्थितिमा पनि महिलाको प्रजनन क्षमता कायम नै रहन्छ भन्ने कुरामा विचार पुर्‍याउनर्ुपर्छ ।

पुरुषमा पनि अनेक किसिमका परिवर्तन देखिन्छन् । यौनेच्छा, लि· उत्तेजना, वर्ीय स्खलन, यौन चरमसुख प्राप्त गर्न सक्ने क्षमता वा अनुभव गर्न सक्नेजस्ता कुरामा प्रभाव पर्न सक्छ । यसबाहेक पीडा वा मांसपेशीको संकुचनले पनि यौनजीवनलाई नकारात्मक असर पर्न सक्छ । लि· उत्तेजना अनुमान गर्न नसकिने र कडापन पनि भरपर्दो नहुन सक्छ र समयावधि पनि चाँडो वा ढिलो हुन सक्छ । वर्ीयस्खलन वा चरमसुख कि त अलि छिटो वा ढिलो हुन सक्छ । खुट्टा चलाउन सक्ने वा नसक्ने कुराले पनि यौन क्रियाकलापमा असर पार्छ । त्यसैगरी मांसपेशीको संकुचन वा पीडाले पनि नकारात्मक असर पार्छ । यौनक्रियाकलाप मात्रै होइन, दिसापिसाब, हिँडडुल, सामान्य स्वास्थ्य, औषधि, सम्बन्ध र आफ्नै सोचविचारले व्यक्तिको यौनेच्छामा प्रभाव पार्छ ।

यस अवस्थामा पिसाब लागे पनि रोक्न सक्ने क्षमता नहुन सक्छ । त्यसैले निश्चित समयमा पिसाब फर्ेर्ने बानी बसाउनर्ुपर्छ । मूत्रथैली अनि मूत्रनलीको सुरु हुने ठाउँको मांसपेशीले बनेको भल्भ -खबखिभ० को बीचमा समन्वय नहुँदा पिसाब फर्ेन असजिलो हुन सक्छ । कतिपयले त निरन्तर रुपमा मूत्रनलीमा अर्काे नली राखेर बस्नुपर्ने स्थिति आउन सक्छ ।

प्रजनन क्षमतामा असर

प्रजनन क्षमतामा के-कस्तो असर पर्ला भन्ने कुराले धेरैलाई पिरोल्ने गर्छ । यस किसिमको गम्भीर स्थितिमा विवाह नै नहुन सक्छ । यसकै कारण कुनै सन्तानको मातापिता बन्न नसक्ने स्थिति पनि आउन सक्छ । तर जैविक रुपमा उनीहरूको क्षमता पर्णरुपमा नष्ट भएको हुँदैन । लि· उत्तेजित हुन नसक्नु वा यौना· संवेदनहीन हुँदैमा पर्णरुपमा सन्तान जन्माउने क्षमता नै हराउने होइन । शुक्रकीट नै निष्कासन हुन नसक्ने स्थितिमा चिकित्सकको मद्दतबाट गर्भाधानको लागि शुक्रकीट निकाल्न सकिन्छ । यसलाई कृत्रिम रुपमा गर्भाधान गराउने विभिन्न विधिका लागि उपयोग गर्न सकिन्छ । पर्ण स्वस्थताको अवस्थाभन्दा पाङ्ग्रे कर्ुर्सर्ीीर्थात् ह्वील चेयरमा सधैँ बस्नुपर्ने बाध्यता भएका पुरुषहरूको शुक्रकीटको गुणस्तर भने कम हुन सक्छ ।

समाधानका उपाय

 मेरुदण्डको चोटको सक्दो उपचार गर्नु महत्त्वपर्ण कुरा हो । यसले यौनजीवन मात्रै होइन जीवनको सम्पूर्ण पक्षलाई असर पार्छ । यौनलाई रहस्यमयी र वर्जित विषय बनाइँदा पक्कै मद्दत गर्दैन । मेरुदण्डको चोट लागेका व्यक्तिहरूसँग यौनका बारेमा स्पष्टरुपमा विस्तृत कुराकानी गर्नुपर्छ । यसरी चोट लागेका व्यक्तिका लागि यी परिवर्तनले यौनसहित सम्पूर्ण जीवन नै परिवर्तित गरेको हुन्छ । त्यसैले यौनजीवनमा एक किसिमको सक्रियताको लागि दक्ष व्यक्तिको परामर्श चाहिने हुन्छ ।

कुनै पनि व्यक्तिको स्थितिलाई कसरी सामना गर्ने भन्ने कुरा निकै महत्त्वपर्ण हुन्छ ।  परामर्शमा कसरी थाहा दिने भन्ने कुराबारे राम्ररी चर्चा गरिनर्ुपर्छ । केहीले यौनजीवनलाई पर्णरुपमा परहेज गर्छन्, पराजित मानसिकताबाट ग्रसित हुन्छन् र यौनक्रियाकलपमा संलग्न हुने सबैजसो अवसरबाट पर भाग्छन् । तर अर्कोतिर कोहीचाहिँ यौनेच्छा पूरा गर्न निरन्तररुपमा लाग्छन्, यसप्रति पर्याप्त रुचि देखाउँछन् र सक्रिय रहन्छन् ।

यौन क्रियाकलाप भन्नासाथ लि·-योनि मैथुनबारेमा मात्र सोच्ने गरिन्छ । तर चुम्बन, भाइब्रेटरको प्रयोग र शरीर सुम्सुम्याउने जस्ता अनेक यौनक्रियाकलाप पनि गर्न सकिन्छ । यस प्रकारका क्रियाकलापले यौनसुख प्राप्त गर्न मात्र होइन अन्तर· सम्बन्ध विकास गर्न वा निरन्तरता दिन मद्दत गर्दछ । यौनसर्म्पर्क गर्दा पर्याप्त मात्रामा चिप्लो पदार्थको प्रयोग गर्न आवश्यक हुन सक्छ । किनकि योनिरस पर्याप्त नआउन सक्छ । चिप्लो पदार्थको प्रयोगले योनिमा चोट लाग्दैन ।

मेरुदण्डको चोट लागेका व्यक्तिमा प्रभावित नभएका अ·हरूमा यौनको दृष्टिले अति संवेदनशीलता विकसित हुन सक्छ । स्तन, गर्दन, काँध, अनुहार, ओठ निकै नै यौनसंवेदनशील बन्न सक्छन् । यस्तो अ·को र्स्पर्श, मर्दन, र्घष्ाणबाट यौनउत्तेजना प्राप्त हुने मात्र होइन कहिलेकाहीँ त यौन चरमसुखसमेत प्राप्त गर्न सकिन्छ । यौनपरिकल्पना पनि निकै नै विकसित हुन सक्छ, जसले यौनेच्छा परिपर्ूर्तिमा सहयोग गर्छ ।

केही व्यक्तिले पम्पको प्रयोग गरेर केही हदमा लि· उत्तेजनालाई फर्काएर यौनसर्म्पर्कमा संलग्न हुने गरेका छन् । विशेष र्सर्ुइको प्रयोग पनि गर्ने गरिन्छ । अहिले लि·मा शल्यक्रियाद्वारा विभिन्न किसिमका इम्लान्ट राखेर  यौनसर्म्पर्क राख्न सजिलो बनाउन सकिन्छ तर सामान्य अवस्थाको जस्तो संवेदनशीलता लि·मा नहुन सक्छ । उनीहरूको भनाइमा यौना·मा संवेदनशीलता नहुनु भनेको यौनभावना नहुनु त होइन, त्यसैले यौनिकताको यौना· केन्द्रित सोचबाट बाहिर निस्कनर्ुपर्छ ।

यस किसिमको गम्भीर चोट लागेपछि सम्पूर्ण जीवन नै गाह्रो हुने कुरामा दुइ मत छैन । तर धेरैले सोच्ने गरेजस्तो आफ्नो यौनसाथीले चटक्कै छोडिदिन्छन् वा यौनसाथी नै पाउँदैनन् भन्ने कुरा सत्य होइन । हजारौं व्यक्तिले विवाह गरेर पारिवारिक जीवन सुरु गरेका पनि छन् । त्यसैले सकारात्मक सोच राख्नु र त्यसमा पहल र प्रयास गर्नु महत्त्वपर्ण कुरा हो ।