ढाड् दुख्दैमा अप्रेसन गर्नुपर्दैन  डा. चक्रराज पाण्डे हाडजोर्नी विज्ञ एक जना डाक्टर ढाड दुखेर हिँड्न गाह्रो भएको र दुखाइ खुट्टासम्म र्सर्दै गएको समस्या लिएर आए । उनलाई अन्य केही डाक्टरले पहिले नै जाँचेर शल्यक्रिया गर्नुपर्ने सल्लाह दिएका थिए । हुन त उनको जस्तो समस्यामा  शल्यक्रिया नगरिने त होइन तर बिरामी आफैं हिँडेर आएको र पिसाब फर्ेन पनि गाह्रो भएको नपाइएकाले शल्यक्रियाको सट्टा अन्य उपचार गर्ने निर्णय गरियो । साधारण व्यायाम र केही औषधिले यस्तो समस्या बिस्तारै रोक्न पनि सकिन्छ । सल्लाह मानेर ती बिरामीले दुखाइ कम हुने औषधि सेवन गरे । केही व्यायाम र फिजियोथेरापी पनि गर्न थाले । यो घटना भएको करिब ९ वर्षभइसक्यो । अहिले ती डाक्टरलाई ढाड दुख्ने कुनै समस्या छैन । हुन त सबै जनालाई यसरी एउटै तरिकाले ढाड दुखेको उपचार गर्न सकिन्छ भन्नेचाहिँ छैन ।

 तर धेरैजसो ढाडको दुखाइलाई शल्यक्रिया गर्नचाहिँ अति नै विचार पुर्‍याउनर्ुपर्छ । ढाडको शल्यक्रिया गरेका कति बिरामी पुनः ढाड दुख्ने रोग बल्झेर वा संक्रमण भएर आएको भेटिन्छ । त्यस्तो बेलामा उपचार गर्न झन् लामो समय लाग्छ ।

 मैले अहिले दिनमा ३० जना बिरामी हेरेँ भने १० जना त ढाडको दुखाइको समस्या लिएर आएको पाइन्छ । ढाड दुखाइको मुख्य कारण मांसपेशीमा र साना-साना रेसाहरु -जसलाई हामी लिगामेन्ट भन्छौं)मा केही समस्या भएको कारणले हुन्छ । कति मानिसहरुमा चाहिँ गलत तरिकाको हिँडाइ, बसाइ र काम गराइको कारणले पनि यस्तो हुन्छ । विशेषगरी लामो समयसम्म एकै ठाउँमा बसेर काम गरिरहने मानिस र व्यायाम नगर्नेहरुमा यो समस्या बढी छ । यति मात्र नभएर मोटरसाइकल गुडाउने काठमाडौंका एकदम राम्रा र हट्टाकट्टा युवकहरुमा पनि यस्तो ढाड दुख्ने समस्या बढ्देै गएको पाइएको छ ।

ढाड दुख्ने समस्या लिएर आउनेमध्ये केहीमा बाथको समस्या भएको हुन सक्छ भने कतिको त मानसिक तनाव, कामको बोझका कारणले पनि ढाड दुख्ने समस्या हुन्छ । केही व्यक्तिहरुमा चाहिँ क्षयरोगकोे संक्रमणको कारणले वा ढाडमा पीप भरिएको कारणले पनि यो समस्या हुन सक्छ । अति कम बिरामीमा चाहिँ क्यान्सर भएर वा स्तन क्यान्सर फैलिएर ढाडमा पुग्दा वा रगतको क्यान्सरको कारणले पनि ढाड दुख्न सक्छ । तर यस्ता बिरामी अति नै कम देखिएका छन्, तथापि डाक्टरले यस्ता समस्या निदान गर्नचाहिँ होस पुर्‍याउनै पर्ने हुन्छ । 

कतिपय बिरामी ढाडको शल्यक्रियापछि अनेक थरीका संक्रमण भएर आउँछन् । त्यसैले ढाडको शल्यक्रिया गर्दा उपचार लिने र दिनेले बडो होस पुर्‍याउनर्ुपर्छ । ढाडको शल्यक्रिया जति सहजजस्तो लाग्छ, त्यस्तो हुँदैन । हामी अझै पनि प्रकृतिले हामीलाई कसरी बनाएको छ भनेर पर्णरुपमा परिचित भइसकेका छैनौं । ढाडको शल्यक्रिया गर्दा कुनै एउटा मांसपेशी र नसामा कुन बेला के हुन्छ भन्न सकिन्न । त्यसैले सकेसम्म अति महत्त्वपर्ण कारण नभई ढाडको शल्यक्रिया गर्नबाट बच्नर्ुपर्छ ।

आजकल त विभिन्न किसिमका निदानका उपकरणहरु छन् । तिनको प्रयोग गरेर संक्रमण  वा ट्युमर के हो भन्ने कुरा पत्ता लगाएर मात्रै उपचारको रणनीति बनाउनर्ुपर्छ । यदि हामीले कारण पत्ता लगाउन सक्यौँ र रोगी र उनको परिवारलाई सम्झाउन सक्याँै भने उपचार गर्न सजिलो हुन्छ । योगाभ्यास, फिजियोथेरापी र औषधिको प्रयोगले धेरैजसो ढाड दुख्ने समस्या समाधान हुन्छ । यद्यपि यसमा समय लाग्न सक्छ ।

शल्यक्रिया हरेक ढाड दुख्ने समस्याको समाधान होइन । उदाहरणको लागि हड्डी खिइएको वा हड्डीले नसा च्यापेको भनेर साधारण बोलचालको भाषामा चिनिने समस्या प्राय औषधि खाएर शल्यक्रियाविना नै ठीक हुन्छ भन्ने कुरा अमेरिकाका शल्यचिकित्सकले आफ्नो अध्ययन प्रतिवेदनमा बताएका छन् । यदि ढाडको शल्यक्रिया गरिहालियो भने संक्रमणबाट कसरी बचाउन सकिन्छ भनेर डाक्टर अति नै सावधान हुनर्ुपर्छ । सफलतापर्ूवक गरेको ढाडको शल्यक्रियामा पनि पछि संक्रमण भएर पुनः शल्यक्रिया गर्नुपरेका उदाहरण पनि प्रशस्त छन् ।

शल्यक्रिया गर्ने बेलामा डाक्टरको अति ठूलो जिम्मेवारी हुन्छ । बिरामीलाई शल्यक्रिया गरेपछि खुट्टा नचल्ने, दिसापिसाब गर्न गाह्रो हुने भयो भने त झन् बढी समस्या हुन्छ । रोगीले पनि शल्यक्रिया गरिहाल्न हतारिनु हँुदैन । यसमा डाक्टरको परामर्शको ठूलो भूमिका हुन्छ । ढाडको क्षयरोगसमेत औषधिले राम्रोसँग उपचार गर्न सकिन्छ । डाक्टरले कसरी बिरामी र उनको परिवारसँग कुराकानी गर्छ, कसरी परामर्श दिन्छ भन्नेजस्ता कुराले पनि ठूलो भूमिका खेल्छ । हरेक शल्यचिकित्सकले बिरामीलाई

के-के हुन सक्छ भनेर बुझाउनुपर्छ । हामीकहाँ पैसाको लागि मात्र चिरफार गर्ने डाक्टरहरु छैनन् । त्यो एउटा राम्रो कुरा हो । तर ढाडको शल्यक्रियाको लागि यदि कसैले परामर्श दिन्छ भने अरु शल्यचिकित्सकको पनि सुझाव लिन हिचकिचाउनु हुँदैन । अहिले शल्यक्रियाको संख्या बढ्नुको कारण पनि शायद मानिसले पैसा तिर्न सक्ने भएर बढेको हो कि भन्ने प्रश्न पनि यदाकदा उठ्ने गरेको छ ।

महिलालाई सुत्केरी हुँदा पनि आजकल सहरी क्षेत्रमा प्राकृतिक तरिकाले भन्दा शल्यक्रिया गरेर बच्चा निकाल्ने प्रवृत्ति बढ्दै गएको छ । यस्तो बढ्दो प्रवृत्ति नेपालमा मात्र होइन अमेरिकालगायत अन्य विभिन्न देशहरुमा पनि व्याप्त हुँदै गइरहेको छ । ढाडको शल्यक्रिया पनि केही बढी हुने गरेको छ तर औषधिले उपचार हुन सक्ने ठाउँमा पनि शल्यक्रिया गराइहाल्ने प्रवृत्तिमा रोक लगाउने हो भने बिरामी र चिकित्सक दुवैलाई फाइदा हुन्छ ।

ढाड दुख्ने कारणहरुमा जीवनशैलीले पनि ठूलो भूमिका खेलेको हुन्छ । व्यायाम, योगको साथै खानेकुरामा पनि परिवर्तन ल्याउनर्ुपर्छ । सकेसम्म प्राकृतिक रुपमा नै खाना खाने गर्नर्ुपर्छ । महिलाको लागि त झन् धेरै ध्यान दिनुपर्ने कुराहरु छन् । रजनोवृत्तिपछि उनीहरुको हाड कमजोर हुँदै जाने समस्या बढ्न सक्छ । त्यसमा पनि ढाड दुख्ने वा हड्डी भाँचिने समस्या निम्तिन सक्छ । त्यसैले खानेकुरामा भटमास, गेडागुडी, दूध, दही आदिको प्रयोग तथा व्यायाम, योग गर्ने र घाममा केही बेर बस्ने गर्नर्ुपर्छ । जीवनमा साधारण परिवर्तन ल्याएर पनि ढाडको दुखाइमा केही कम गर्न सकिन्छ । शल्यचिकित्सा त उपचारको अन्तिम उपाय हो भनी बुझ्नु जरुरी छ । 

ढाड दुख्ने समस्यालाई कम गर्ने वा निको पार्ने रणनीतिको लागि डाक्टर र बिरामी दुवै मिलेर काम गर्नुपर्छ । ढाड दुख्ने समस्यालाई जीवन पद्धतिसँग जोडेर नहेरीकन समस्या कम गर्न गाह्रो पर्छ । त्यसैगरी ढाड दुख्ने समस्याबाट पीडित व्यक्तिले व्यायाम, योग, हिँडाइलाई जीवनको एक अभिन्न अंग बनाउनै पर्छ । एक छाकको खाना खान बिर्सिए पनि व्यायाम, योगचाहिँ गर्न छोड्नुहुदैन ।