|
||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||
|
रोयल्टी एफएम रेडियोमा अत्यधिक बज्ने यो गजलले कति रुपियाँकमायो होला, अन्दाज गर्न सक्नुहुन्छ - पक्कै तपाईंको अन्दाज हजार हुँदै लाखौं रुपियाँसम्म पुग्ला तर वास्तविकता अमिलो छ ।
यहाँनिर प्रसंग हो- रोयल्टीको । कुनै पनि गीतलाई र्सार्वजनिक र आर्थिक लाभका निम्ति प्रयोग गरेबापत रोयल्टी प्रदान गरिनुपर्ने कानुनी प्रावधान ँकागजी’ रूपमा लागू भएको झन्डै आठ वर्षबित्न लागिसक्यो । कतिपय कलाकार स्वयं नै यो जानकारीबाट वञ्चित देखिन्छन् । प्राविधिक कठिनाइका कारण पनि रोयल्टी संकलन कार्यान्वयनमा बाधा खडा भइरहेको छ । नत्र, कानुन बनेको सात वर्षबितिसक्दा पनि कलाकार/स्रष्टाले आफू ठगिइरहेको टुलुटुलु हेरिरहनुपर्ने अवस्था रहन्नथ्यो होला ।
त्यसो त रेडियो एफएम, होटल तथा रेस्टुरेन्ट, सवारीसाधन र र्सार्वजनिक स्थलमा गीत बजाएबापत ँरोयल्टी’ दिइनुपर्ने कानुनी प्रावधान छ । स्टेज शोमा पनि गीतकार र संगीतकारसमेत रोयल्टीको हकदार हुने कानुनमा स्पष्ट पारिएको छ । प्रतिलिपिअधिकार रजिस्ट्रार कार्यालयका शाखाअधिकृत नारायण अर्यालका अनुसार ँप्रतिलिपिअधिकार ऐन’ले कुनै पनि सिर्जनालाई र्सार्वजनिक रूपमा प्रयोग गर्दा ँरोयल्टी’ दिनुपर्ने कानुनी अधिकार प्रदान गरेको छ तर रोयल्टी उठाउने काम सरकारको नभई ँरोयल्टी संकलन समाज’ गठन गरी कलाकार/स्रष्टा स्वयम्ले त्यसैमार्फ उठाउन पाउने अधिकार ऐनले दिएको छ । तर समाजको दायरामा गीतकार तथा संगीतकारलाई मात्रै पारिएकाले हालै स्वरकर्मीले पनि ँनेपाल गायक समाज’ स्थापना गरेका छन् । यसका अध्यक्ष गायक रामकृष्ण ढकालका अनुसार रोयल्टी संकलन गरी वितरण गर्ने सम्झौता रोयल्टी संकलन समाजसँग भइसकेको छ । उता, एल्बम निकाल्ने कम्पनीहरूले कलाकारसँगको सम्झौताअनुसार बिक्रीको आधारमा रोयल्टी प्रदान गर्दै आएका छन् । नेपाली सांगीतिक फाँटमा २५ वर्षेखि काम गर्दै आएको म्युजिक नेपालको पहिलो दशकमा लोकगायक बमबहादुर कार्की र प्रेमराजा महतको ँदाँैतरी’ एल्बम रोयल्टीमा अग्र स्थानमा रहेको थियो । त्यस्तै, दोस्रो दशकमा खेमराज गुरुङको ँएकादशी बजारैमा’ एल्बमले रोयल्टीमा आधिपत्य जमाएको म्युजिक नेपालले जनाएको छ । म्युजिक नेपालले हरेक तीन महिनामा रोयल्टी प्रदान गर्दै आएको छ । हालसम्म एकै र्सजकलाई बढीमा १५ लाख रुपियाँ रोयल्टी प्रदान गरेको प्रशासनप्रमुख उत्तम थापाले बताए । रामकृष्ण ढकाल, कुन्ती मोक्तान र राजु लामाजस्ता चर्चित गायकगायिकाको नाम यो कम्पनीबाट धेरै रोयल्टी थाप्नेको सूचीमा छ । रेडियो एफएमले कति दिन्छ ?
रेडियो नेपालले भने प्रायोजित कार्यक्रममा बज्ने गीतलाई ५ र अन्यलाई ३ रुपियाँका दरले रोयल्टी दिँदै आएको छ । रेडियो नेपालले पनि हरेक वाषिर्कोत्सवका अवसरमा रोयल्टी वितरण गर्ने गरेको छ । कतिले त हालसम्म पनि रोयल्टी बुझ्न बाँकी नै रहेको रेडियोका कर्मचारी संगीतकार भरत बमजनले जानकारी गराए । इमेज एफएमका स्टेसन म्यानेजर भरत शाक्य भने रोयल्टी प्रदान गर्न सैद्धान्तिक सहमति भए पनि प्रक्रिया नमिलिरहेको बताउँछन् । उनले कानुनी प्रक्रिया पूरा भएपछि मात्रै आफ्नो एफएमले रोयल्टी दिने स्पष्ट पारे । त्यस्तै, चौबीसै घण्टा गीत/संगीत मात्र प्रसारण गर्दै आएको हिट्स एफएमले पनि अहिलेसम्म रोयल्टी दिएको छैन । ँकसलाई कति दिने -’ भन्ने निक्र्योल नभएकाले आफूहरूले अहिलेसम्म रोयल्टी नदिएको हिट्सका प्रशासनप्रमुख जीवन श्रेष्ठले जानकारी गराए । काठमाडौं महानगरपालिकाद्वारा सञ्चालित मेट्रो एफएमले भने स्थापनाताका एकपटक रोयल्टी दिए पनि त्यसपछि दिएको छैन । कामपा सूचना तथा अभिलेख महाशाखाप्रमुख विक्रम अधिकारी क्षत्रीका अनुसार यसबारे महानगरपालिका बोर्डबाटै निर्णय गरिनुपर्ने भएकाले रोयल्टी रोकिएको हो । हालसम्म पारिश्रमिकबाहेक रोयल्टी नपाएको बताउने चर्चित संगीतकार राजु सिंहले ँरोयल्टी जम्मा भइरहेको’ आश्वासन भने पाएका रहेछन् । भन्छन्- ँयसबारे सबै संगीतकर्मी एकजुट भएर आवाज उठाउनर्ुपर्छ । लगानीकर्ताले मात्रै पाउने हो कि अरूले पनि पाउने हो - यो अन्योल निवारण हुनर्ुपर्छ ।’ यसबारे ठोस नीति आवश्यक भएको उनको ठहर छ । यसबाट संगीतकार, कलाकार र सञ्चारमाध्यमको समन्वय अझ सशक्त हुने धारणा राख्दै उनले थपे- ँस्पष्ट नीति बन्न सकेको खण्डमा भावी पुस्तालाई सहज हुन्छ ।’ के गर्दै छ समाज ?
रोयल्टी संकलनका निम्ति सूचना संकलन गर्ने, कम्प्युटरमा तथ्यांक राख्ने र कसरी वितरण गर्ने भन्नेबारे प्रशिक्षण दिन आगामी महिना सिंगापुरबाट विशेषज्ञ झिकाइने भएको छ । यसका लागि समाजले व्यावसायिक प्रयोजनमा गीत बजाएबापत रेडियो नेपाल र नेपाल टेलिभिजनसँग पहिलो चरणमा एक लाख रुपियाँ लिने सम्झौता गरिसकेको छ तर रकम भने प्राप्त भई नसकेको समाजका अध्यक्ष खरेलले जनाए । एफएम स्टेसनहरूसँग छलफल गरी कुल विज्ञापनको २ प्रतिशत रोयल्टी पाउनुपर्ने प्रस्ताव समाजले अघि सारेको छ । र्सार्वजनिक प्रयोजनका निम्ति गीत बजाइने होटल तथा रेस्टुरेन्ट व्यवसायी र यातायात व्यवसायीसँग पनि समाजले छलफल गरेको छ । होटलको स्तर र सवारीसाधनको सिट क्षमता हेरेर ँप्रस्तावित रोयल्टी’ निर्धारण गरिने अध्यक्ष खरेलले बताए । गीत बजाउने सबै क्षेत्रले रोयल्टी दिइनेमा सहमति जनाइसके पनि दररेट निर्धारण र कसरी प्रदान गर्ने - भन्ने निश्चित हुन नसकेकाले संकलन कार्य थाल्न नसकिरहेेको खरेल बताउँछन् । प्रसंग सीआरबीटीको म्युजिक नेपालले मोबाइलमा बज्ने -कल रिङब्याक टोन) सीआरबीटीको रोयल्टी दिने परम्परा यसै वर्षेखि थालेको छ । यसले २०६५ सालसम्म प्रयोग भएको आप\mनै कम्पनीद्वारा उत्पादित गीतमध्ये सबैभन्दा बढी ँडाउनलोड’ भएका पाँचलाई रोयल्टी प्रदान गरेको छ । यीमध्ये रमण घिमिरेको शब्द, मदन दिपबिमको संगीत र ममता दिपबिमको स्वरको त्रि्रो यादमा कल्पीकल्पी बोलको गीतले १८ हजार रोयल्टी पाएको छ । यो रकमलाई गीतकार, गायिका र संगीतकारबीच दामासाही गरिएको छ । त्यसै गरी राजु लामाको पर्खाइमा, कालीप्रसाद रिजालको मन पराउने हजार भेटिन्छन्, एस्पी कोइरालाको लाजको लाली र मिलन लामाको झल्को लालीओठको गीतले पनि रोयल्टी थापेका छन् ।पछिल्लो समय सीआरबीटी परम्पराले कलाकारलाई हौस्याएको पनि छ । सीआरबीटी नम्बर अंकित नभएको नयाँ एल्बम कमै देखिन्छ । नयाँ गीतका लागि यो नम्बर अनिवार्य भइसकेको छ । आम्दानीको राम्रो बाटो बनिरहेको सीआरबीटीले केही सकारात्मक पक्ष त केही विकृति पनि निम्त्याएको देखिन्छ । यसले राम्रो धुन सिर्जना गर्न महत्त्वपर्ूण्ा भूमिका खेलेको छ भने तीनै भागको रोयल्टीको लोभले आपनै रचना र संगीतमा गाउने प्रचलन बढ्दै जाँदा राम्रा गीतकार र संगीतकार पाखा लाग्ने सम्भावना निम्त्याउने आशंका संगीतकार राजु सिंहको छ । - मञ्जु गुरुङ
|
अझ
बढ्दो
व्यापारिक
रोयल्टी